Devleti herkes kendi meşrebince tanımlar; başka türlüsü de mümkün değildir. Hangi sınıfın penceresinden bakarsanız, devleti de oradan görürsünüz. Zenginin devleti başka, yoksulun devleti başka görünür. Biri devletin kapısından girerken kırmızı halıyla karşılanır, ötekinin eline sıra numarası tutuşturulur.

İzmir Aliağa'daki karanlık tabloya bakın. HABAŞ Demir Çelik Fabrikası'nda ihmalin ve kâr hırsının bedelini canlarıyla ödeyen işçilerle fabrikanın patronu aynı devletin yurttaşıdır; ancak devlet karşısındaki konumları aynı değildir. Patrona babadan oğula servet, işçiye babadan oğula ölüm düşer. Birileri için devlet; denetimsizliğin, cezasızlığın ve sermayenin çıkarlarını koruyan bir güvencedir. İşçiler içinse soğuk bir morg kapısı, bitmeyen mahkeme koridorları ve çoğu zaman "fıtrat" denilerek örtbas edilen bir yaşam hakkı mücadelesidir.

Devletler de biraz marangozun elinden çıkan işler gibidir. Kullanılan ağaç değişir, işçilik değişir, biçim değişir. Cumhuriyet olur, monarşi olur, demokrasi olur, otoriterlik olur. Her birinin kendine özgü kurumları ve işleyişi vardır. Ancak hangi sınıfsal ilişkilerin üzerinde yükseldiğine ve toplumun zihninde nasıl bir hegemonya kurduğuna bakmazsanız, marangozun yaptığı masanın cilasına bakıp ağacını unutursunuz. Biçime takılıp özden uzaklaşırsınız.

Bir hastayı düşünün. Yürümekte zorlanıyor. Görevli önüne tekerlekli sandalye koyuyor.

Hasta, "Allah devlete zeval vermesin" diye dua ediyor.

Devlet bir sandalye sundu, gözümüzde büyüdü. İlaç verdi, hastane yaptı, okul yaptı; her hizmetle biraz daha büyüdü. Vatandaşın vergisiyle karşılanan, yurttaşın en temel hakkı olan kamusal hizmet, bir anda devletin lütfuna dönüşüverdi. Devlet görevini yaptı, vatandaş devlete dua etti.

İşte asıl mesele burada. Egemen düzen yalnızca polisle, yasalarla, yani çıplak zor aygıtlarıyla ayakta durmaz. Asıl gücünü, yönetilenlerin zihninde ürettiği rızadan da alır. Yurttaşın hakkı devletin iyiliği, kamusal hizmet devletin lütfu haline getirildiğinde devlet yalnızca hastane kapısında değil, insanın düşüncesinde ve gündelik yaşamında da büyür. Sorgulanmayan, hesap sorulmayan, kutsal bir "baba" figürüne dönüşür.

Sonra başka bir manzara çıkar karşımıza. Birileri, "Devletin malı deniz, yemeyen domuz" diyerek devletin kapısından girer. Ama "bizimkiler" denizden balık tutmakla yetinmez; ihaleyi, araziyi, halkın vergisini hamuduyla götürür. Sonra da kürsülerden ve ekranlardan halka devletin bekasını anlatır.

Kiminin duası devlete, kiminin eli devletin kasasında. İkisinin de gözden kaçırdığı tek şey vardır: O mal devletin değil, halkındır. Egemenlerin çıkarları, üretilen rıza sayesinde herkesin ortak çıkarıymış gibi sunulur. Böylece bir yanda hakkını lütuf sananlar, öte yanda halkın ortak zenginliğini kendi ganimeti sayanlar aynı düzenin içinde buluşur.

Peki, bu tablonun asıl kalabalığı nerede?

Fabrikalarda, tarlalarda, güvencesiz işlerde, borçla yaşayan işçiler, işsizler, köylüler, gençler… Onlar için devlet ne lütuf ne ganimettir. Çoğu zaman ağır bir yük, uzak bir güç, bazen de doğrudan baskıdır. Rızanın yetmediği, itirazın yükseldiği yerde zor aygıtları bütün çıplaklığıyla ortaya çıkar. Üstelik toplumun asıl çoğunluğunu da onlar oluşturur.

Fon vurgunları, hayat pahalılığı, kamu kaynaklarının dar bir çevrede toplanması ve giderek büyüyen yoksulluk… Bütün bunlar kendi tarihsel ve siyasal koşulları içinde farklı biçimler alsa da aynı soruyu önümüze koyuyor: Halkın emeğiyle, kaynaklarıyla ve geleceğiyle kimin çıkarları güvence altına alınıyor?

Gri, ağır ve değişmez sanılan devletin içinde eşitsizlik vardır, sömürü vardır, kâr vardır, zulüm vardır, yanılsama vardır. Rıza vardır ama itiraz da vardır; dayanışma ve isyan da. "Buradan ötesi yok" denilen yerde mutlaka bir gedik açılır. Çünkü hiçbir düzen sonsuza kadar sürmedi. Daha önce kırıldı, yine kırılabilir.

Devlet insanlığın ebedî kaderi değildir. Mesele yalnızca onun biçimini değiştirmek değil; insanın insana hükmetmesini zorunlu kılan toplumsal ilişkileri ve bu ilişkileri meşrulaştıran zihniyeti değiştirmektir.

O gün geldiğinde, zihnindeki prangaları kıran, kendi aklını ve iradesini geri alan insan, hastane kapısında önüne konulan tekerlekli sandalye için boyun eğip dua etmeyecek. Aldığı hizmetin bir lütuf değil, kendi emeğinin, ödediği vergilerin ve yurttaşlık hakkının karşılığı olduğunu bilerek başını dik tutacak.

Çünkü kimsenin lütfuna sığınma devri kapanacak; emeğin kendi hakkını söküp alma zamanı başlayacak.